Blessure genezen, pijn blijft? Dit is sensitisatie

Je blessure is volgens de scan niet ernstig meer, maar de pijn blijft. Soms wordt hij zelfs erger, terwijl je minder doet dan ooit. Sportartsen van het Erasmus MC hebben er een naam voor: sensitisatie, een pijnsysteem dat te gevoelig is afgesteld. Hoe herken je dat, en waarom helpt stilzitten dan juist niet?

>>> Wil je op de hoogte blijven van het belangrijkste fietsnieuws? Schrijf je dan hier in voor onze wekelijkse nieuwsbrief met maandagochtend om 09.00 de top 5 artikelen. Abonneren op Bicycling magazine of losse nummers kopen doe je in onze shop!

Pijn is geen schademeter, dat liet Tyler Hamilton al zien

In de Tour de France van 2003 brak Tyler Hamilton in de eerste etappe zijn sleutelbeen. Hij stapte niet af, won de zestiende etappe na een solo van 142 kilometer en eindigde als vierde in het klassement. Het omgekeerde kennen we ook: renners die met een klein pijntje uitstappen dat op geen enkele scan te zien is.

Pijn en schade lopen dus niet gelijk op. Je brein bepaalt hoeveel pijn je voelt, op basis van veel meer dan alleen wat er in je weefsel gebeurt. Dat werkt twee kanten op. Op een goede dag schreeuwt een zeurende knie of een beginnende blessure een stuk zachter dan op een dinsdagavond in de regen, zoals we eerder uitlegden in waarom je op een superdag geen pijn voelt. Maar het kan ook andersom: pijn die blijft, terwijl de schade allang is hersteld.

Ik schrijf dit niet alleen als journalist. Ik reed als junior en elite wielrenner, werd Nederlands kampioen tijdrijden en duatlon en stond als triatleet in 2022 aan de start van de Ironman op Hawaii. Terwijl ik dit stuk schrijf, loop ik met krukken door een liesblessure die al zo'n twee maanden van tegenslag naar tegenslag gaat. De folder waarop dit artikel leunt, las ik dus ook als patiënt. Of sensitisatie bij mij een rol speelt, moet mijn sportarts beoordelen. Maar de vraag die de folder stelt, is voor iedere geblesseerde fietser de moeite waard: hoeveel van die pijn zegt nog iets over schade?

Sensitisatie: je pijnalarm staat te gevoelig afgesteld

In een patiëntenfolder van het Erasmus MC, geschreven door sportartsen Robert-Jan de Vos en Adam Weir, staat het helder uitgelegd. Vroeger dachten artsen dat mensen met langdurige pijn er langzaam aan gewend raakten. Bij de meeste mensen gebeurt het tegenovergestelde: hoe langer de pijn bestaat, hoe gevoeliger het pijnsysteem wordt. Je pijngrens zakt, je voelt sneller pijn en vaak ook heviger.

De sportartsen vergelijken het met de volumeknop van een autoradio. Zet je de radio harder, dan praat de presentator niet harder. Bij sensitisatie is het signaal uit je lies, knie of achillespees niet sterker geworden, maar staat het volume in je zenuwstelsel hoger. Belangrijk: dat is volgens de folder geen psychische aandoening en geen pijn die "tussen je oren zit". Het is iets wat je kan overkomen als pijn lang aanhoudt, meestal na zo'n drie maanden.

Zo herken je sensitisatie bij een fietsblessure

Hoe sensitisatie zich uit, verschilt per persoon. De folder noemt deze tekenen:

• Het pijnlijke gebied wordt in de loop van de tijd groter, of je krijgt pijn op meerdere plekken.
• De pijn past niet meer bij wat je hebt gedaan. Een kort ritje doet pijn, een zware rit soms nauwelijks.
• Lichte aanraking van het pijnlijke gebied is al gevoelig.

Herken je dit, dan is dat geen diagnose. Het is wel een reden om het bij je sportarts of fysiotherapeut aan te kaarten.

Een afwijking op je scan zegt weinig over je pijn

Een echo of MRI laat vaak iets zien: een verdikte pees, een uitstulping in de rug of vocht in het schaambeen bij liesklachten. Volgens de sportartsen van het Erasmus MC zie je zulke afwijkingen ook vaak bij mensen zonder klachten, zeker naarmate ze ouder worden, en bij sporters. De ernst van wat er op een scan staat, hangt maar zwak samen met hoeveel pijn iemand voelt. Een scan is dus nuttig om ernstige schade uit te sluiten, maar geen pijnmeter.

Stilzitten maakt het vaak erger, gedoseerd bewegen helpt

Bij langdurige pijn ga je vaak minder bewegen, uit angst om iets kapot te maken. Begrijpelijk, maar volgens de folder is bewegen juist een van de krachtigste manieren om sensitisatie te verminderen. Dat betekent niet dat je morgen weer honderd kilometer rijdt. De sportartsen adviseren een geleidelijke opbouw, met de nadruk op wat wél gaat. Heb je last van je achillespees, dan kun je bijvoorbeeld zwemmen, fietsen of je bovenlichaam trainen, naast de oefeningen die je voor de blessure zelf krijgt.

Je gevoel loopt daarbij vaak achter op je lijf. In ons stuk over hersteltijd op jouw leeftijd zag je al dat het lichaam bij getrainde wielrenners meestal eerder klaar is dan het gevoel. Bij sensitisatie kan die kloof nog groter zijn.

Slaap, stress en piekeren zetten het volume hoger

Wat je denkt over je pijn, beïnvloedt hoe hard hij binnenkomt. Wie denkt dat meer pijn betekent dat het weefsel verder beschadigt, prikkelt volgens de folder zijn pijnsysteem juist verder. Weten dat pijn niet per se schade betekent, kan het volume omlaag draaien. Dat je zenuwstelsel je gevoel flink kan kleuren, zag je eerder al in ons stuk over waarom je brein na een rustdag harder tegen je fietst.

Ook slecht slapen, stress en somberheid of angst maken pijn heviger. De folder raadt zeven tot acht uur slaap aan en regelmatige ontspanning, en om bij aanhoudende somberheid of angst met je zorgverlener te bespreken of extra hulp zinvol is.

Pijnstillers verlagen het volume even, maar lossen sensitisatie niet op. Ze schuiven je pijngrens op, niet je werkelijke grens, schreven we eerder in wat pijnstillers je later kosten. Overleg bij langdurig gebruik altijd met je arts.

Wat betekent dit voor jou?

Laat een nieuwe of acute blessure altijd eerst goed onderzoeken. Sensitisatie is geen verklaring die je zelf voor je pijn kiest; een sportarts moet eerst uitsluiten dat er iets is wat rust of behandeling nodig heeft. Houdt de pijn langer dan drie maanden aan en klopt hij niet meer met wat je doet, vraag dan gericht of sensitisatie een rol speelt.

Wanneer eerst naar de arts?

Denk niet te snel aan sensitisatie, maar laat je blessure eerst onderzoeken als:

• de pijn is begonnen na een val of klap;
• de plek gezwollen, rood of warm is, of je koorts hebt;
• de pijn 's nachts in rust niet zakt;
• je je been of arm niet kunt belasten.

Twijfel je, neem dan contact op met je huisarts of sportarts.

Bouw daarna rustig op met wat wel lukt, in plaats van te wachten tot alles pijnvrij is. Wie na een val terugkomt, kent dat stapsgewijze principe al uit onze gids voor veilig fietsen na een sleutelbeenbreuk. Wil je begeleiding, zoek dan een psychosomatisch fysiotherapeut: die richt zich zowel op de blessure als op het overgevoelige pijnsysteem.

Meer lezen of kijken? De sportartsen verwijzen zelf naar Retrain Pain, de korte film Tame the Beast en de TEDx-talk van pijnwetenschapper Lorimer Moseley.

En het doel? De sportartsen zijn eerlijk: niet iedereen wordt helemaal pijnvrij. Streef eerst naar een situatie waarin jij de baas bent over je blessure, en niet andersom.