Fietsverslaving: De zes signalen die je zelf kunt checken

Fietsverslaving is geen officiële diagnose, en toch herkent bijna elke wielrenner er iets in. Ik schreef ooit over mezelf dat ik niet uit mezelf zou stoppen met trappen en doorging tot ik zwarte sneeuw zag, en dat vond ik toen een compliment. Maar wanneer is fanatiek niet meer fanatiek? Onderzoekers gebruiken daar zes kenmerken voor, en die kun je vanavond nog op jezelf loslaten.

Wil je op de hoogte blijven van het belangrijkste fietsnieuws? Schrijf je dan hier in voor onze wekelijkse nieuwsbrief met maandagochtend om 09.00 de top 5 artikelen. Abonneren op Bicycling magazine of losse nummers kopen doe je in onze shop!

Het staat in geen enkel handboek, en toch bestaat het

Laten we beginnen met wat het niet is. Bewegingsverslaving is geen erkende diagnose. Ze staat niet in de DSM-5 en ook niet in de ICD-11, de twee handboeken waar de psychiatrie mee werkt.

Onderzoekers meten daarom niet of je het hebt, maar of je er risico op loopt. Dat doen ze met vragenlijsten als de Exercise Addiction Inventory, gebaseerd op een model van verslavingsonderzoeker Mark Griffiths.

Dat klinkt als een detail, maar het is er geen. Er is geen vakje om aan te kruisen en geen protocol dat klaarligt. Je moet het zelf herkennen, en dat is precies het lastige aan iets waar je omgeving je nog voor prijst ook. Waarom de fiets zoveel grip krijgt zit in beloningsprikkels, in doelen die je eindeloos kunt verleggen en in een identiteit die eraan vastzit. Hoe fietsen je mentaal sterker maakt is bekend terrein, tot het omslaat.

De zes kenmerken waar onderzoekers naar kijken

Deze zes gelden voor gedragsverslavingen in het algemeen en zijn niet van fietsen afgeleid. Juist daarom zijn ze zo ongemakkelijk herkenbaar.

• Salience: fietsen is het belangrijkste in je leven en bepaalt de rest van je dag.
• Stemmingsregulatie: je stapt op om je anders te voelen, niet om te trainen.
• Tolerantie: er moet steeds meer bij om hetzelfde gevoel te krijgen.
• Ontwenning: je wordt prikkelbaar, onrustig of somber als je niet kunt.
• Conflict: het botst met werk, gezin of vrienden, en het fietsen wint.
• Terugval: na een periode van minderen zit je zo weer op je oude volume.

Eerlijk: ik vink er meerdere aan voor de periode dat ik naar Kona toewerkte. Het verschil zit niet in of je ze herkent, maar in of ze je iets kosten.

Veel trainen is nog geen verslaving

Want hier gaat het mis in gesprekken op de fiets, en daar loopt ook de dunne lijn tussen toewijding en verslaving. Onderzoekers wijzen erop dat hoge scores bij duursporters deels gewoon horen bij wat de sport vraagt. Maar een deel van die groep voldoet aan wat je klinisch problematisch zou noemen.

Het onderscheid zit in twee dingen. Ten eerste de ontwenning: hoe voel je je op een gedwongen rustdag? Ten tweede de schade: gaat het ten koste van je relaties, je werk, je gezondheid. Dat laatste loopt vaak op met de signalen van overtraining, al is het iets anders.

Duursporters lopen meer risico dan de rest

Dit is geen klein verschil. In een systematisch overzicht van 48 studies in het vakblad Addictive Behaviors (2019) vond de Exercise Addiction Inventory een verhoogd risico bij:

• Duursporters: 14,2 procent
• Balsporters: 10,4 procent
• Sportschoolbezoekers: 8,2 procent
• Krachtsporters: 6,4 procent
• Algemene bevolking: 3 procent

Een Deense studie in Frontiers in Sports and Active Living (2021), mede uitgevoerd met Team Danmark, kwam onder 410 topsporters op nationaal niveau uit op 7,6 procent. In de literatuur lopen de uitkomsten uiteen van 3 tot 42 procent, afhankelijk van de sport en de vragenlijst. Die enorme marge is zelf het belangrijkste getal. Dit veld is niet uitgekristalliseerd, en wie je één precies percentage belooft, overdrijft. Wat wel consistent terugkomt: duursporten springen eruit, en het risico stijgt met het niveau.

Als het fietsen niet het probleem is maar het gereedschap

Er is een tweede vorm die je moet kennen. Soms draait het niet om het fietsen zelf, bijvoorbeeld als het gekoppeld raakt aan eten en gewicht. Bij duursporters hangt een verhoogd risico op bewegingsverslaving samen met structureel te weinig energie binnenkrijgen ten opzichte van je verbruik. Die combinatie is riskanter dan veel trainen op zich. Daar hoort een arts bij en geen trainingsschema.

Wat betekent dit voor jou

• Neem een rustdag en let op wat er gebeurt. Niet met je benen, maar met je humeur. Dat is de goedkoopste test die er is, en hoeveel rustdagen je eigenlijk nodig hebt is minder dan de meeste fietsers denken.
• Zet je grenzen vast als je fris bent. Een afspraak die je maandag maakt houdt beter stand dan een besluit dat je zaterdag om vijf uur moet nemen.
• Vertel iemand wat je van plan bent. In gedragsonderzoek is die sociale component steevast onderdeel van wat werkt.
• Kijk naar wat het kost in plaats van wat het oplevert. Niet je uren, maar de verjaardagen, de avonden, het gesprek dat je niet had.
• Blijf je somber of prikkelbaar zonder je fiets, ga dan naar de huisarts of een sportarts. Zeker als er ook iets met eten of gewicht speelt.

Ik ben in 2011 gestopt met koersen op het hoogste niveau omdat de realist het eindelijk won van de motivatie. Dat voelde als verlies. Achteraf was het het enige moment waarop ik zelf besloot te stoppen, in plaats van door te gaan tot de zwarte sneeuw.

Dit artikel is geen diagnose. Herken je jezelf hierin en zit het je dwars, bespreek het dan met je huisarts. Meer over lijf en hoofd lees je in onze rubriek gezondheid.