Op Pinksterdag rijdt God mee in het peloton

Het kruisje voor de start, het gebed in het zadel. Wielrennen en geloof zijn zo verweven dat je bijna zou vergeten dat het een sport is en geen kerkdienst. Met Pinksterdag een goed moment om te kijken waarom dat zo is.

>>> Wil je op de hoogte blijven van het belangrijkste fietsnieuws? Schrijf je dan hier in voor onze wekelijkse nieuwsbrief met maandagochtend om 09.00 de top 5 artikelen.

Kermis komt van "kerkemis", de viering van de kerkwijding. En kermiskoers? Dat is precies wat het zegt: een wedstrijd die zijn bestaan dankt aan de kerk. Eind de negentiende eeuw werden de eerste wielerwedstrijden in België en Nederland georganiseerd rondom religieuze feestdagen en kermissen. Pinksterdag was er een van. De kerk trok volk, en waar volk was, werd gekoerst. Zo is het criterium, het rondje om de kerk, letterlijk en figuurlijk uit de katholieke traditie geboren.

De katholiekste aller sporten

Wielerjournalist Mart Smeets zei het in 2012 met zoveel woorden: "De wielersport is per definitie een katholieke sport." Zijn toelichting was luchtig van toon, maar raak: "omdat je met drie weesgegroetjes van al je problemen af bent." Achter die grap zit meer waarheid dan op het eerste gezicht lijkt.

In de tijd dat de Giro d'Italia zijn opgang maakte, vertrok bijna geen enkele rit zonder de zegening van het peloton door de pastoor uit de startplaats. De band tussen de kerk en de koers was in de katholieke landen van Zuid-Europa institutioneel. Wielrennen bleek een uitgelezen middel om jonge mannen bezig te houden. Sport als middel tot morele opvoeding, zo zag de kerk het. Het klinkt bijna grappig, maar het was serieuze theologie.

Ghisallo en de eeuwige vlam

Nergens is die verwevenheid zichtbaarder dan op de top van de Ghisallo, boven het Comomeer in Noord-Italië. Volgens de legende is deze plek vernoemd naar een middeleeuwse graaf die er door struikrovers werd aangevallen en gered door een Mariaverschijning. In 1948 riep paus Pius XII de Madonna del Ghisallo uit tot beschermheilige van de wielrenners.

In het kerkje brandt een eeuwige vlam, opgedragen aan alle gestorven renners. Ook de verwrongen fiets van Fabio Casartelli is er aanwezig, de jonge renner die op 18 juli 1995 dodelijk verongelukte tijdens de afdaling van de Col de Portet d'Aspet in de Tour de France.

En dan is er nog de Notre-Dame des Cyclistes in het Franse Labastide-d'Armagnac. Sinds 1959 is de oude kapel opgedragen aan beroemde wielrenners, met meer dan 600 truien van wereldkampioenen en Tourwinnaars aan de muren. Op de wand staat geschreven: "Heilige Maria, koningin van de wereld, bescherm alle wielrenners, die uit liefde voor de mooie natuur van Onze Heer Jezus Christus, deze wereld in alle windrichtingen doorkruisen."

© NL Beeld / Abaca Press

Gino, il Pio

Als er één renner is die wielrennen en geloof letterlijk samenbrengt, dan is het Gino Bartali. Zijn bijnaam was niet voor niets "il Pio", de vrome. Bartali werd door de kardinaal van Florence benaderd om zich aan te sluiten bij een verzetsnetwerk om Joden en andere bedreigde mensen te beschermen. Als beroemd wielrenner stond hij bekend om zijn lange trainingen, wat de perfecte dekmantel voor verzetswerk vormde. Hij smokkelde valse documenten naar kloosters tussen Florence en Rome, verstopt in het frame van zijn fiets. Naar schatting redde hij zo 800 Joden van deportatie en de dood.

Wat zijn heldendaden nog indrukwekkender maakt, is dat hij er nooit over sprak. "Het goede doe je niet om erover te praten, maar omdat het gedaan moet worden," zei hij. Pas jaren na zijn dood in 2000 kwamen de verhalen volledig naar buiten. In 2013 werd Bartali postuum erkend als "Rechtvaardige onder de Volkeren" door Yad Vashem.

Geloof in het huidige peloton

Die traditie leeft voort. In het huidige peloton slaan renners een kruisje op het moment dat ze de startlijn passeren, dragen symbolen bij zich of bidden stil voor een grote koers. Dat is geen bijgeloof. Voor velen is het een oprecht geloofsbewijs.

Anna van der Breggen sprak openlijk over haar geloof in relatie tot haar sportcarrière. "Ik ben één van de weinige christenen in de topsport," zei ze. "Voor mij zit het geloof in kleine dingen: bidden, je omgang met anderen, uitleven wat God ons probeert duidelijk te maken." Over de zondagse wedstrijden die haar kerkbezoek in de weg stonden: "Geloven is niet iets wat je uitsluitend in de kerk doet."

Lijden als gebed

Legendarisch geworden wielerfoto's lijken blauwdrukken van de kruisafname van Christus of de klassieke piëtaafbeelding van Maria met haar gestorven zoon in de armen. Die vergelijking klinkt overdreven, maar wie ooit een uitgeputte renner in beeld heeft gezien na een bergrit van 200 kilometer, begrijpt waar dat vandaan komt. Koersen is diep gaan, afzien, de grenzen aftasten en overschrijden. De renner die alleen de berg beklimt en zichzelf kapot rijdt voor iets wat hij zelf nauwelijks kan benoemen: die is niet zo ver verwijderd van de pelgrim die op zijn knieën het bedevaartsoord nadert.

Pinksterdag als startschot

Pinksterdag is het feest van de uitstorting van de heilige Geest, vijftig dagen na Pasen. Een dag van bezinning, van bijeenkomen. En van oudsher: van koersen. Die combinatie van feestdag, vrije tijd en sport is precies de voedingsbodem waaruit het wielrennen in de negentiende en vroege twintigste eeuw is voortgekomen. In Vlaanderen werden de deelnemers aan de Omloop Het Volk, een wedstrijd die in 1946 voor het eerst werd verreden, gezegend voor de start op het Sint-Pietersplein in Gent.

Of je nu gelovig bent of niet, het wielrennen draagt die erfenis altijd bij zich. In het kruisje van een renner op de streep. In de kapel van Ghisallo boven het Comomeer. In de naam van een criterium dat al generaties lang rondje om de kerk heet.

De heilige Geest waait waarheen hij wil. Soms, zo lijkt het, ook door het peloton.