Het mysterie van Raynaud: Waarom je vingers soms wit worden tijdens het fietsen

Je zit nog maar tien minuten op de fiets en je voelt het al. Eerst een lichte tinteling, dan spierwitte, gevoelloze vingers. Bekend verschijnsel? Grote kans dat je, net als veel fietsers, last hebt van het fenomeen van Raynaud. Wat is het precies, hoe gevaarlijk is het, en vooral: hoe houd je je handen warm tijdens je rit?

Zodra het kwik onder de vijftien graden zakt, weet ik al hoe laat het is. Ik ben steevast de eerste in de groep met handschoenen aan. Vaak helpt het niet. Na afloop van de rit zit ik in het café met vingers die eruitzien alsof ze afgestorven zijn: spierwit, gevoelloos, alsof het bloed volledig verdwenen is. Mensen die mij niet kennen, kijken geschrokken. Mijn antwoord is altijd hetzelfde: fenomeen van Raynaud. Ik ben lang niet de enige. Het verschijnsel komt opvallend veel voor bij fietsers, vooral bij wie regelmatig in frisse of natte omstandigheden rijdt. Maar wat is het precies? En moet je je zorgen maken als je vingers zo drastisch van kleur veranderen?

>>> Dit verhaal verscheen eerder in Bicycling Magazine #5. Wil je nu al meer van dit? Abonnee worden kan hier!

Wat gebeurt er in je vingers?

Om die vraag te beantwoorden, klopte ik aan bij Dr. Jannick Dorresteijn, internist-vasculair geneeskundige in het UMC Utrecht. ‘Raynaud ontstaat doordat kleine bloedvaten in de huid, vooral in vingers en tenen, zich plotseling vernauwen’, legt hij uit. ‘Dat noemen we een vasospasme. Het wordt meestal getriggerd door kou, emotie of mechanische stress, zoals trillingen op de fiets. Bij primaire Raynaud, dat veel voorkomt, is er geen onderliggende ziekte. Vermoedelijk reageren de bloedvaten simpelweg overmatig op stresshormonen zoals adrenaline en noradrenaline. Bij secundaire Raynaud is er wél schade aan de kleine vaten, vaak door een auto-immuunziekte. Die variant is veel zeldzamer.’

Gevaarlijk of vooral vervelend?

Als het fenomeen toeslaat, voelt het alsof je vingers afsterven. Ze zijn helemaal wit of gelig, gevoelloos, soms pijnlijk. Het ziet er spectaculair uit en eerlijk gezegd ook best een beetje eng. Maar hoe gevaarlijk is het? ‘Voor de primaire vorm geldt dat de prognose goed is’, stelt Dorresteijn gerust. ‘Er is weinig risico op blijvende schade. Het is vooral hinderlijk, soms pijnlijk en het kan de kwaliteit van leven beïnvloeden. Secundaire Raynaud kan wel gevaarlijker zijn: dan kunnen zweren of zelfs necrose optreden, omdat de bloedtoevoer echt geblokkeerd raakt.’

Hoewel vingers de bekendste plek zijn, kan Raynaud zich ook elders manifesteren. ‘Alle ‘uitsteeksels’ van het lichaam kunnen getroffen worden’, vertelt Dorresteijn. ‘Tenen, oren, puntje van de neus, zelfs tepels. Vooral bij secundaire Raynaud komt dat vaker voor.’

Triggers herkennen

Goed nieuws en slecht nieuws. Goed: primaire Raynaud is niet gevaarlijk. Slecht: genezen kan niet. ‘Klachten kunnen spontaan verminderen,’ zegt Dorresteijn, ‘en bij een derde van de patiënten verdwijnen ze zelfs na zeven tot veertien jaar. Maar vaak blijven ze aanwezig, soms levenslang. Behandeling is dan ook gericht op symptoombestrijding: aanvallen voorkomen en de doorbloeding verbeteren.’

De eerste stap is leren herkennen wat je aanvallen veroorzaakt. Koude, vocht, plotselinge temperatuurschommelingen: het zijn de klassieke triggers. Dorresteijn: ‘Bescherm jezelf goed. Warme kleding, goede handschoenen, overschoenen, eventueel hand- en voetwarmers. En niet vergeten: je hele lichaam warm houden, want afkoeling van je romp zorgt er óók voor dat je vaten in armen en benen dichtknijpen. Zorg er verder voor dat je veel beweegt, dat verlaagt de vaatweerstand en stimuleert de doorbloeding. In ernstige gevallen kan een arts vaatverwijdende medicatie voorschrijven. Trouwens, ook nicotine vernauwt je bloedvaten, dus stoppen met roken is misschien wel het beste medicijn.’

Medicijnen: geen wondermiddel

Soms zijn handschoenen en warme kleding niet genoeg. Dan komt medicatie in beeld. De meest gebruikte middelen zijn vaatverwijders, zoals nifedipine of amlodipine. ‘In geval van primaire Raynaud werken deze medicijnen slechts ondersteunend’, legt Dorresteijn uit. ‘Ze verminderen de klachten, maar nemen het onderliggende probleem niet weg. De belangrijkste bijwerking is een direct gevolg van hun werking: ze verlagen de bloeddruk. Veel mensen met primaire Raynaud zijn jong en hebben van nature al een lage bloeddruk. Medicatie kan dan leiden tot klachten zoals duizeligheid of flauwvallen.’

Warm aankleden

Volgens Dorresteijn is goede kleding eigenlijk het meest praktische én meest effectieve advies. ‘Denk daarbij niet alleen aan warme handschoenen en overschoenen, maar ook aan de rest van het lichaam. Extra lagen kleding en een wind- of waterdicht fietsjack zijn minstens zo belangrijk, want afkoeling van je kerntemperatuur leidt er namelijk ook toe dat bloedvaten in armen en benen zich vernauwen. Vergeet ook je hoofd niet: via je hoofd verlies je veel warmte. Een buff onder je helm kan helpen om je oren warm te houden.’ En dan nog één tip die vaak wordt onderschat: een goede warming-up. ‘Beweeg voor je gaat fietsen, zodat je bloedvaten al openstaan en de doorbloeding op gang is voordat je met je neus vol  in de wind fietst.’

Wie krijgt Raynaud?

Het fenomeen van Raynaud begint meestal op jonge leeftijd, vaak tussen de 15 en 30 jaar. Boven de 60 komt het zelden voor. Vrouwen hebben er duidelijk vaker last van (5-20%) dan mannen (4-14%). Soms zie je dat meerdere mensen binnen één familie Raynaud hebben, maar een erfelijke oorzaak is nooit bewezen. Tot nu toe is er geen enkel gen gevonden dat direct verantwoordelijk is, en genetisch onderzoek is daarom ook niet beschikbaar.

Primaire versus secundaire Raynaud

Hoe weet je of je primaire of secundaire Raynaud hebt? Er zijn enkele alarmsignalen.

• Ontstaat Raynaud na je veertigste?
• Ben je man? (Raynaud komt vaker bij vrouwen voor)
• Heb je hevige pijn of zweren aan je vingers?
• Zijn de aanvallen asymmetrisch (dus meer aan één hand dan de andere)?